را يكى از مكرّب‌هاى ( مقرّب ) سبأ به نام ايتعمر ( يتعمر - يعمر عربى ) كه در اواخر قرن هشتم قبل از ميلاد حكومت داشته است ، به انجام رسانيد . بناى سد را پدر ايتعمر آغاز كرده بود . « 1 » در اواخر دوران سبئيان ، جنگهاى داخلى يمن باعث تحولاتى در آن خطّه و به وجود آمدن دولتهاى تازه‌اى در عرصه سياست يمن شد . يكى از آن دولتها امراى قلعهء معروف زيدان واقع در ظفار بود . ظفار از شهرهاى جنوبى يمن بود كه در هفده كيلومترى جنوب غربى يريم قرار داشت و بعدها پايتخت دولت حمير « هاماوران » شد و اكنون خرابه‌هاى آن در جنوب صنعاء ، پايتخت فعلى يمن ، قرار دارد . اين شهر غير از ظفارى است كه در سرزمين مهره بر ساحل درياى عرب ( اقيانوس هند ) واقع است . « 2 » پس از سبئيان حميريان بر روى كار آمدند . مركز حكومتى آنها از مأرب به ظفار ( جنوب صنعاء ) انتقال يافت . حميريان سراسر يمن و راههاى تجارتى را تحت نفوذ خود درآوردند . به نوشتهء حتّى ، كلمهء حومريتى « 3 » براى نخستين‌بار در كتاب گردش به دور درياى عرب ( حدود سال 60 م ) آمده و از آن پس در كتاب پلين بدان برمىخوريم . حميريان خويشاوند سبئيان به شمار مىرفتند كه بعدها وارث فرهنگ و بازرگانى آنها شدند . جمع‌آورى كندر و بخور كه پيوسته جنبهء تقدس دينى داشته ، منبع اساسى درآمد اين دولت بزرگ بوده است . يونانيان و روميان ظفار را سيفار يا سفار ( كه در سفر تكوين آمده و به معناى شهر داخلى است ) مىناميده‌اند . اين شهر در صد ميلى شمال شرقى بندر مخا بر سر راه صنعاء بوده است . ظفار در عربستان جنوبى مقام مأرب ، پايتخت سبأ ، و قرناو ، پايتخت دولت معين ، را به دست آورد و هنوز آثار آن بر اوج كوه مدورى به نزديك شهر برم در يمن ديده مىشود . « 4 » مىگويند يكى از پادشاهان حميرى به نام ليشرح بن يحصب « 5 » كه در قرن اوّل ميلادى مىزيست ، قصر غمدان را در صنعاء بنا كرد . حميريان شهرنشين براى آنكه از هجوم ناگهانى بدويان محفوظ بمانند قصرهاى محكم و استوارى ساختند . به گفته دو

--> ( 1 ) . تاريخ عربستان و قوم عرب ؛ قسمت 3 - 5 ، ص 20 . ( 2 ) . همان ؛ قسمت 3 - 5 ، ص 23 . ( 3 ) . Homeritae ( 4 ) . تاريخ عرب ؛ ص 71 . ( 5 ) . معجم البلدان ؛ ج 3 ، ص 811 .